Wednesday, October 4, 2017

Giải Nobel Vật lý 2017


Năm nay Ủy ban Nobel lựa chọn ba "cụ già" để trao giải Vật lý, vì những đóng góp quyết định vào máy dò LIGO và việc quan trắc sóng hấp dẫn. Vẫn theo thông lệ, tuyên bố chính thức của Ủy ban Nobel khá là mơ hồ đối với bạn đọc đại chúng. May thay trên website, họ đăng thêm một bài báo dạng khoa học thường thức để bọn não mịn như tôi có thể hiểu được.

Các nhà vật lý đã cho chúng ta biết, thế giới vận hành dựa trên 4 lực cơ bản nhất, đó là lực điện từ, lực hấp dẫn, lực tương tác mạnh và tương tác yếu.  Bình thường chúng ta quan sát được hai lực đầu tiên, còn hai lực sau chỉ có thể quan sát trong phòng thí nghiệm, vì khoảng cách tác dụng của chúng quá ngắn. 

Hiểu một cách đơn giản, mỗi lực cơ bản đi kèm theo trường lực của nó, và biến động của trường lực này sinh ra sóng tương ứng. Ví dụ khi bạn xoay một thanh nam châm, bạn đã tạo ra sóng điện từ. Hoàn toàn tương tự, nếu bạn nâng hạ một quả tạ, bạn đã tạo ra sóng hấp dẫn. Lý thuyết là thế. Song chứng minh cho chặt chẽ về mặt lý thuyết và thực nghiệm lại là cả một vấn đề.

Khoảng 20 năm trước khi cụ già nhất (trong số 3 cụ nhận giải năm nay) ra đời, thì "cụ cố" Einstein đã công bố Thuyết tương đối, mà một hệ quả tất yếu là sóng hấp dẫn tồn tại. Trong khi chúng ta biết rằng lực điện từ và sóng điện từ đi cặp với nhau, thì lực hấp dẫn và sóng hấp dẫn lại có vẻ không hiển nhiên như vậy. Dễ hiểu tại sao giới vật lý thực nghiệm không chịu bó tay trước một thách thức - mà thoạt nhìn chỉ ở tầm cỡ tiểu học như thế. Họ tìm mọi cách để phát hiện sóng hấp dẫn trong thực tế.

Dù rất nhiều bộ óc kiệt xuất đã tham gia vào, và tiền của đổ ra không ít, nhưng việc dò bắt sóng hấp dẫn vẫn như bóng chim tăm cá. Vấn đề là năng lượng của sóng hấp dẫn rất bé, bé lắm, bé hơn hạt anh túc, bé hơn cả hạt nhân nguyên tử. Mà để dò được một thứ bé đến thế thì phải có máy dò hàng siêu khủng, phải có công nghệ hàng siêu khủng để chế tạo nó, và phải có nhiều chuyên gia lăn lộn với nó năm này qua tháng khác để lo những việc thượng vàng hạ cám. Việc to ví dụ như khử nhiễu môi trường, việc bé như vận hành một cái máy hút chân không cho một cặp ống dài 4km mỗi chiếc, mà lại phải không gây ra nhiễu môi trường (ấy là đoán thế thôi nhé!)

Túm lại sau 40 năm kể từ lúc khởi công, thì năm 2015, loài người đã chế ra một cặp máy như thế, gọi là Đại giao thoa kế hấp dẫn lade, hay tên tiếng Anh là LIGO. Chiếc thứ nhất đặt ở Mỹ, và chiếc thứ hai, như các bạn đã đoán ra, cũng đặt ở Mỹ - cách nhau độ hơn 3 ngàn km. Bất kỳ phát hiện nào về sóng hấp dẫn đều phải được ghi nhận độc lập bởi cả hai máy, cách nhau một khoảng thời gian tương thích, thì mới được coi là hợp lệ.

Tình cờ cũng đúng năm đó, cặp LIGO này ghi lại được luôn một chớp sóng hấp dẫn (may thế!) Các nhà khoa học đã tính toán cụ thể là sóng này sinh ra từ vụ đụng độ của 2 hố đen loại bé, một cái tầm 29 lần khối lượng Mặt trời, cái kia tầm 36 lần. Nhẽ hố đen sau đụng độ phải bằng 65 lần khối lượng Mặt trời, nhưng không phải – tầm 3 lần khối lượng Mặt trời đã bị ném tung vào không gian dưới dạng sóng hấp dẫn chỉ trong vài phần giây (còn lại 62 lần khối lượng mặt trời ở hố đen mới). Về thời gian, vụ đụng độ này xảy ra khoảng 1.3 tỷ năm về trước – dạo đó sinh vật trên Trái đất của ta đang bận tiến hóa từ loại đơn bào lên loại đa bào.

Cho đến khi viết bài này, trong khoảng thời gian từ 2015 đến 2017, người ta đã ghi nhận được thêm 4 chớp hấp dẫn khác – chớp cuối cùng vào tháng Tám năm 2017.  Một vài quốc gia như Ấn độ và Nhật bản đang bày tỏ ý định xây dựng đài quan trắc hấp dẫn của mình. Đây có vẻ như một cuộc đua tranh, khi mà mỗi quốc gia đều hy vọng dẫn đầu trong khám phá vũ trụ thông qua sóng hấp dẫn.

Thử hình dung bức tranh như sau. Ta đang đi vào rừng, bạn nghe được tiếng chim hót, tiếng nước chảy, tiếng gáy của chú gà gô và tiếng sột soạt của con rắn đang trườn trên đám lá. Đồng hành với bạn là một người khiếm thính, anh ấy chỉ nghe được nếu có ai đó hú gọi hoặc bắn súng báo hiệu.

Với máy dò LIGO hiện tại, chúng ta đang ở mức độ khiếm thính như anh bạn kể trên. Ta chỉ có thể phân biệt được người hú là nam hay nữ, và áng chừng được hướng phát ra tiếng hú. Ta điếc đặc với tiếng chim tiếng suối, và nếu ta liều mạng đi bừa, có thể ta sẽ bị con rắn kia đớp cho một phát.

Song với tiến bộ của khoa học kỹ thuật, chúng ta hoàn toàn có thể hy vọng vào việc một ngày nọ nghe thấy đủ mọi lời thì thầm của vũ trụ, đến dưới dạng các sóng hấp dẫn. Vũ trụ có thể kể cho ta về hành tinh,  về hố đen, về vật chất tối – là những thứ mà hiện giờ ta đang mù tịt, vì chúng không phát sáng. Sau bao nhiêu thế kỷ quan sát vũ trụ bằng mắt, giờ đây loài người có thêm một giác quan nữa – ta đã biết nghe.

Biên giới về tầm hiểu biết vừa được nâng lên một cấp độ mới. Liệu bạn có sẵn sàng lắng nghe?


Saturday, June 24, 2017

Tấm ảnh chụp trên điện thoại tiết lộ gì về bạn?


Có bao người trong số chúng ta cầm điện thoại lên lúc đã tắt điện đi ngủ, và tình cờ bấm nhầm vào nút chụp ảnh. Kết quả như thể bạn chụp con mèo đen trong kho than, một hình chữ nhật đen xì. Đến lúc chuyển ảnh bằng thẻ nhớ, bạn cũng không buồn xóa nó đi, vì cho rằng dù có lọt ra ngoài, tấm hình ấy không hề chứa thông tin gì.

Đúng là tấm hình ấy không chứa thông tin gì thật không? Bài viết này hé lộ cho bạn một phần sự thật, về những thứ đang bị che giấu sau bức màn đen của công nghệ.


Là người chụp ảnh trên điện thoại và máy ảnh số, bạn chắc đã từng sử dụng thông tin EXIF của ảnh, dù bạn không biết nó gọi là EXIF. Rất đơn giản, khi bạn tìm vào phần thuộc tính của mỗi bức ảnh, hoặc biểu tượng chữ (i), bạn sẽ thấy hiện lên kích thước của ảnh (tính bằng số pixel), kich thước file (tính bằng MB), khẩu độ (ví dụ f/4), tốc độ màn trập, ISO … Hầu hết những thông tin này chỉ để mấy ông chơi ảnh mang ra khoe với nhau, và bạn cũng không cần để ý đến chúng. Đây chính là EXIF.

Nhưng bên cạnh đó, EXIF còn lưu nhiều thông tin khác. Nó lưu mẫu mã của máy ảnh (à há!), và trong trường hợp của bạn, là tên của chiếc điện thoại mà bạn đang sử dụng. Ví dụ nhìn vào EXIF, người ta biết rõ bạn dùng điện thoại Samsung S7 hay iPhone 6Plus, hay là một chiếc BPhone (lạy Chúa phù hộ cho BPhone!).

Và bạn đừng nghĩ nó chỉ lưu có mẫu mã không thôi, trên thực tế tùy hãng sản xuất, EXIF lưu cả số serial của máy ảnh đã chụp ra nó. Tôi biết là Canon và Nikon công khai thừa nhận điều này, và trên thực tế không có gì khó khăn về mặt kỹ thuật để các hãng khác cũng làm như vậy. Ngay cả khi bạn rà quét EXIF và không tìm thấy số serial của điện thoại, cũng  đừng vội mừng. Phần sau của bài viết này sẽ giải thích tại sao.

EXIF lưu ngày giờ chụp ảnh. Thôi thì cái này cũng chưa quan trọng lắm. Nhưng khi tổ hợp nó với thông tin Vị trí địa lý có trong EXIF, thì bạn coi chừng! Hầu hết các smartphone bây giờ đều có tính năng GPS, và mỗi khi bạn chụp ảnh, một nhãn geotag sẽ được dán vào EXIF, cho biết bạn vị trí thực sự của điện thoại lúc đó. Và người tình cờ đọc được EXIF sẽ nói cho bạn biết, lúc 11h đêm ngày ấy ngày nọ, bạn đang ở đâu, với địa chỉ chính xác đến cấp số nhà và ngõ, nếu bạn ở thành phố. Giờ thì bạn biết là chỉ cần bạn chịu khó chụp ảnh một chút, người ta hoàn toàn có thể dự đoán được sắp tới bạn định đi đâu, ví dụ sáng đi làm, trưa đi ăn, tối về nhà ngủ.

Thực ra còn có thể khai thác một số nội dung khác nữa. Ví dụ tên và đường dẫn file cho biết bạn lưu ảnh trên thẻ nhớ hay trong máy, cách đặt tên file cho biết bạn đã sử dụng máy đó khoảng bao nhiêu lâu (dựa trên số lượng ảnh trung bình mà một người chụp bằng điện thoại), thời điểm lưu ảnh lần cuối cho biết ảnh có bị chỉnh sửa so với ảnh gốc hay không …

Đọc đến đây, một số bạn có hiểu biết về công nghệ sẽ bảo, ngoài kia đầy phần mềm xóa EXIF. Chỉ cần chưa đến một nốt nhạc là xóa sạch bách toàn bộ các thể loại địa chỉ, thời gian, nhãn hiệu máy,  … Vâng, bạn nói đúng, nhưng có một điều bạn cần biết thêm, đó là nhà sản xuất đã có thể mã hóa những thông tin này lên các pixel. EXIF thực sự giờ đây là những chấm đen trên tấm hình của bạn.

Để hiểu được việc này, bạn sẽ cần nắm được một số khái niệm. Thứ nhất, làm cách nào lưu thông tin lên những "chấm đen".

Thực ra khá đơn giản. Bạn mở một file văn bản, gõ vào đó một số lượng tùy thích dấu cách, dấu Tab và dấu xuống dòng. Giờ đây bạn nhìn thấy gì – hoàn toàn là một văn bản trắng tinh đối với mắt thường. Nhưng máy tính có thể đếm chính xác số lượng dấu cách, và biết được sau bao nhiêu dấu cách lại đến một dấu Tab, và sau bao nhiêu dấu Tab thì đến một dấu xuống dòng. Đây chính là thông tin mà văn bản này truyền tải. Tương tự như thế, một cách thức mã màu sẽ cho phép ghi hai điểm ảnh cùng đen kịt đối với mắt thường, về thực chất là hai giá trị riêng biệt. Trong tình huống tối thiểu, điều này tương đương với một bit thông tin. Một điện thoại lắp camera 23 triệu pixel như của Sony sẽ cho bạn ghi khoảng gần 3 MB – hay là cỡ một bài hát ngắn dạng MP3 – mà vẫn hoàn toàn vô hình đối với mắt thường. Mở rộng ra, người ta có thể lưu thông tin trên pixel bất kỳ màu nào, không cứ phải là màu đen.

Thứ hai, liệu các hãng có ghi nội dung bí mật vào sản phẩm hay không?

Câu trả lời là Có. BBC ngày 21/6/2017 đã đưa tin về việc một người Mỹ bị FBI bắt dựa vào chứng cớ từ trang giấy in. Trang in đó chứa các chấm màu đặc biệt nhỏ, được thiết kế để không nhìn thấy bằng mắt thường, song mang nội dung về ngày giờ bản in được thực hiện, và số serial của chiếc máy in. Theo đó, người ta biết được rằng những trang giấy này được in ra từ một địa điểm bảo mật và tuồn ra ngoài.

Điều này đã được biết từ lâu. Người ta tin rằng ngày nay (2017) mọi hãng sản xuất máy in laser màu đều bí mật thêm các chấm – hầu hết không thể nhận biết bằng mắt thường – gọi là tracking dots. Dựa vào các chấm nhận dạng này, người ta có thể nói chính xác nhãn hiệu và số series của máy in, ngày giờ in. Từ năm 2005, trang web eff.org đã cố gắng lập nên danh sách những máy in có tracking dots, và cả những máy không có. Tuy nhiên, họ đã ngừng công việc này, có vẻ vì trên thị trường chỉ còn toàn máy có tracking dots !?

Trong các câu chuyện kể về hoạt động mật mã, điều này được gọi là kỹ thuật giấu tin. Buổi sơ khai, đó là những viên sáp có chứa mẩu giấy mang thông tin để người ta nuốt vào bụng. Đến Thế chiến 2 là thời của vi phim, giấu trong bì thư hoặc giấy viết thư bình thường. Với thời đại của ảnh kỹ thuật số và các phương tiện truyền tải nội dung trực tiếp, giấu tin lại càng phát triển mạnh để qua mặt các biện pháp giám sát. Một tin nhắn SMS dễ dàng mã được vào xấp xỉ một ngàn pixel, và khi trộn chúng lên một bức ảnh 20-30K pixel – thường bé như móng tay – thì chỉ có phân tích hình ảnh bằng máy mới họa chăng dò ra được.

Thứ ba, liệu các nhà sản xuất điện thoại có thực sự ghi nội dung vào pixel hay không?

Tôi không tìm thấy tài liệu nào khẳng định hay bác bỏ tuyệt đối, song xâu chuỗi những nội dung trên, tôi tin rằng điều đó có thật. Việc chèn các điểm ảnh mang tin quá dễ dàng, vì mắt thường không thể nào phát hiện ra chúng. Để lưu toàn bộ thông tin EXIF chỉ cần khoảng một phần mấy ngàn tổng số pixel của toàn bộ ảnh. Thậm chí, những thông tin được mã lên ảnh hoàn toàn độc lập với thông tin lưu trên EXIF. Người ta thừa sức mã cả số IMEI, số điện thoại, mã số IMSI của thẻ SIM, serial của máy, địa chỉ MAC của wifi, danh mục các cuộc gọi gần nhất … tóm lại là mọi thông tin để nhận biết nguồn gốc hình ảnh. Những nội dung này hoàn toàn không tồn tại trên EXIF.

Các bạn có thể cho rằng lập luận của tôi còn thiếu căn cứ và khá lỏng lẻo. Tuy nhiên, việc chèn nội dung bí mật vào các sản phẩm là điều hoàn toàn khả thi, và người ta đã thực hiện với các sản phẩm in ấn – vốn dễ lộ hơn sản phẩm hình ảnh rất nhiều. Tôi cho rằng các máy điện thoại chụp hình chắc chắn đã sử dụng kỹ thuật tương tự để xác định nguồn gốc ảnh, tôi chỉ không chắc về việc những thông tin nào đã được lựa chọn để định danh người chụp. Những người duy nhất có thể khẳng định danh mục thông tin này, tiếc thay lại là những người không thể lên tiếng.

Nếu là nhà sản xuất, thậm chí tôi có thể còn đẩy sự việc đi xa hơn nữa. Tôi sẽ kích hoạt và mã hóa tấm ảnh chụp bằng camera "trước" lên tấm ảnh chụp bằng camera "sau" của điện thoại, hai ảnh này được chụp cùng lúc. Đây là bằng chứng xác đáng nhất về tác giả của ảnh. Tất nhiên lượng thông tin từ ảnh mã sẽ rất thấp, để không làm ảnh hưởng đến ảnh gốc. Với một số phép thử/sai, tôi sẽ tìm ra được công thức tối ưu để nhận diện người chụp mà vẫn đảm bảo chất lượng ảnh gốc.

Bạn có thể hỏi, thế còn với các bức ảnh chụp bằng camera "trước" thì sao?

Thì người chụp tự selfie trên ảnh gốc rồi, tạo mã làm gì nữa cho mệt!



= = = = =
(*) Hiện nay, người ta đã công khai thừa nhận việc sử dụng nhận dạng các pixel hỏng của tấm ảnh để truy tìm máy đã chụp, một kiểu tương tự như giám định vết xước trên đầu đạn để tìm ra khẩu súng. Tuy nhiên cách này khá mất thời gian, vì phải giám định từng máy mới có thể xác nhận được. Kỹ thuật giấu tin trong ảnh giải quyết bài toán tương tự, với thời gian và chi phí thấp hơn rất nhiều.

Wednesday, February 15, 2017

Vài chỉ dẫn cho các ông chồng về chỗ giấu tiền quỹ đen



Phàm là đàn ông, tất muốn giấu mấy đồng quỹ đen. Không nhiều nhặn để bao gái hay làm điều gì khuất tất, nhưng ít nhất để đi nhậu không phải xin tiền vợ. Bài viết này gợi ý cho anh em một số chỗ cất tiền cơ bản, đủ để cất tiền nhậu trong một tháng. Hy vọng sẽ gợi mở nguồn cảm hứng, từ đó mỗi người phát minh ra các biện pháp của chính mình. Trong cuộc chiến công khai kiểm soát tài chính, dù đàn ông thường thua trận, nhưng nếu chuyển thành chiến tranh du kích, tôi đảm bảo các ông chồng có rất nhiều lợi thế chiến thuật.

Bắt đầu từ chỗ cơ bản nhất: nhà vệ sinh. Các bạn xem phim cũng đã thấy điệp viên 007 và Michael Corleone (Bố Già) giấu súng trong thau nước bồn cầu. Vậy các bạn chần chừ gì mà không dùng ngay. Riêng với tiền, còn có thể kẹp thành kẹp mỏng, dán vào kẽ giữa tường và bồn nước. Chắc không cần phải dặn các anh về việc quấn nilon cho kỹ.

Một số nhà vệ sinh kiểu cũ có gương toilet rời – không bị dán chặt vào tường. Đàng sau khung gương này là một chỗ cất giấu thuận tiện, cũng như các loại khung ảnh khác trong nhà – khung ảnh cưới vợ chồng, ảnh trẻ con, ảnh các cụ trên phòng thờ, v.v .

Giờ sang bếp và phòng khách. Những chỗ này giấu được nhiều hơn, nhưng cất và lấy khá phức tạp, nên tùy gia cảnh mà sử dụng. Kinh điển ngày xưa thì cất trong phích nước, tháo nắp đáy ra, cho tiền vào giữa vỏ và ruột phích rồi đóng lại. Bây giờ tiền plastic rồi, bị nóng là hỏng, không nên dùng cách này nữa. Ngoài khung ảnh như đã nói ở trên, có thể để trong hộp công tơ điện, hoặc một vài loại hộp cầu dao điện cỡ lớn. Hộp này ít người dám sờ tới, nhất các bà vợ lại càng ít, nên rất yên tâm.

Khu vực bàn làm việc. Chỗ này hay bị kiểm soát, chỉ cần các bà vợ dọn dẹp một chút là lộ tẩy hết. Tuy nhiên trong laptop thường vẫn có một kẽ nhỏ, che bằng miếng nhựa mỏng. Cạy miếng vỏ này ra có thể nhét tiền vào trong. Nếu muốn cất nhiều nữa thì vứt hẳn ổ đĩa CD/DVD, mua một cái cover giả để lắp bên ngoài, tha hồ cất tiền vào trong. Nhét tiền trong bút viết bảng hết mực cũng là một cách hay dùng – tháo ra vứt ruột đi là dùng được.

Phòng ngủ: rất không nên cất giấu ở đây, dễ bị lộ. Vài người thích cho vào túi quần áo của những bộ quần áo ít sử dụng. Cách này rất sai, một hôm đẹp trời vợ mang đi giặt, thế là mất trắng. Có thể để trong gấu bông, hoặc ruột gối – song cũng rủi ro như trên. Duy có chỗ đàng sau cục nóng điều hòa có thể cất được, tùy nhà lắp cục nóng như thế nào, phía sau có kín đáo không. Nếu có tủ ngăn kéo, có thể dán phong bì phía dưới ngăn kéo cuối cùng.

Lời cuối cho đức ông chồng: việc của các anh bây giờ là thỉnh thoảng giấu ít tiền ở một trong các chỗ trên đây, cho bà vợ tinh quái tìm thấy (và tự an ủi là mình đã tóm được quỹ đen của chồng). Còn quỹ đen thực sự của mình, các anh phải tự động não tìm ra chỗ cất giấu khác biệt. Nếu không biết cất ở đâu, thì tốt nhất là tự thú mà đưa hết cho vợ - người như thế không xứng đáng đi nhậu chút nào!

Tuesday, June 21, 2016

Một số thuật ngữ tiếng Anh thường bị dịch ẩu

 Trong lúc đọc báo, thấy mấy chữ này dịch sai cứ tức anh ách. Nay viết ra để giải toả tâm lý!

Secretary of States: Có người dịch sai thành Thư ký Liên bang. Với bối cảnh nước Mỹ, vị trí này là Ngoại trưởng. Không biết tại sao ngày xưa lại dịch ra như thế, thay cho Bộ trưởng Ngoại giao. Trong khi chức vụ Secretary of Defense lại vẫn dịch là Bộ trưởng Quốc phòng, chứ không dịch là Quốc trưởng hay tệ hơn, trưởng Phòng!

Ví dụ một bài báo dịch sai, theo đó bà Hillary Clinton giữ chức vụ Thư ký Liên bang

http://vntinnhanh.vn/my/vi-sao-pho-tong-thong-my-khong-tranh-cu-tong-thong-63904

Collateral Damage: trong bối cảnh hoạt động quân sự, chữ này để chỉ các thiệt hại không mong muốn nhưng không thể tránh khỏi, khi tiến hành đợt tấn công hoặc chiến dịch. Có thể dịch thành Tổn thất ngoài dự kiến, hoặc Thiệt hại kèm theo. Trong kinh tế tài chính, nó ám chỉ các động thái điều hành kinh tế (ví dụ của chính phủ hoặc ngân hàng trung ương) có thể gây ra tác động xấu đến tầng lớp dân nghèo, cho dù mục đích chính của động thái đó hoàn toàn khác. Rất thường bị dịch sai thành Thiệt hại tài sản thế chấp.

Ví dụ bài báo dịch sai:
http://nhipcaudautu.vn/tai-chinh/thi-truong-quoc-te/be-boi-lai-suat-libor-co-tac-dong-the-nao-toi-the-gioi-3185222/#axzz4Be8zBvzO

US Army: dịch là Lục quân Hoa kỳ, không phải quân đội Mỹ. Đây là một trong ba quân chủng chính, gồm Lục quân, Hải quân và Không quân Hoa kỳ. Ngoài ra còn có Tuần duyên, Thủy quân lục chiến và Vệ binh quốc gia (khi được điều động).

General Purpose: nghĩa chính xác nhất là "đa dụng" hoặc "đa năng". Chữ này rất hay bị dịch sai thành "mục đích chung", nhất là trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Nhiều thuật ngữ dịch lên nghe rất ngô nghê, như là bộ nhớ mục đích chung, cổng giao tiếp mục đích chung, cảm biến mục đích chung v.v.

Rule of engagement (RoE): cái này bị dịch bá đạo nhất, nào là "luật chiến tranh", "quy định sử dụng lực lượng quân sự" v.v. nhưng thực ra cần phải dịch thành "quy tắc tham chiến". Đây là các giới hạn về tình huống, điều kiện, cấp độ sử dụng vũ lực cho một nhiệm vụ, tùy vào các luật lệ áp dụng, hiện trạng thực địa và cách thức tiến hành nhiệm vụ đó. Ví dụ RoE của một nhiệm vụ chỉ cho phép giám sát và bắt cóc đối tượng tình nghi, không được khai hỏa. Nhưng khi đã bắt cóc được đối tượng, thì được phép khai hỏa để rút lui. Hoặc RoE của một nhiệm vụ khác chỉ cho phép sử dụng hỏa lực cá nhân, không được phép tấn công bằng hỏa lực sát thương diện rộng (pháo kích, đặt mìn v.v.)

Cũng có người dịch RoE thành phương án tác chiến, song không sát thực lắm. Nó khác với phương án tác chiến ở chỗ không quy định cụ thể đánh chiếm mục tiêu như thế nào, hay chuẩn bị hỏa lực ra sao, hay tấn công ở đâu và rút lui ở đâu, hay chặn viện như thế nào.

Chữ cuối cùng là cách mà tác giả bài viết chọn để dịch cụm từ "Great disorder under heaven". Năm 2010, tờ The Economist của Anh trong ấn bản ngày 16/12 đã đăng một bài báo có tên như vậy, về các thảm họa ngoại giao của Trung quốc xuất phát từ sự không nhất quán trong cách thức lãnh đạo nội bộ. Đài Phát thanh quốc tế Pháp (Radio France Internationale RFI – mục tiếng Việt) đã dịch tựa bài báo trên thành "Rối bời nơi thiên đình" – một cách dịch sai hiển nhiên, vì Under Heaven không thể gọi là Thiên đình được.

Sau khi đọc nội dung bài báo, tôi chọn dịch thành "Thiên hạ đại loạn". Tôi tin mình đã phản ánh trung thực quan điểm của tác giả.

Friday, June 3, 2016

Vì sao SpaceX đe dọa và thúc đẩy ngành hàng không vũ trụ?

Giữa năm 2015, Tổng thống Nga Vladimir Putin ký sắc lệnh giải tán và tái cấu trúc toàn diện Cơ quan Hàng không Vũ trụ RosCosmos – một tổ chức tương tự như NASA của Mỹ. Ông thừa nhận rằng công ty tư nhân SpaceX chính là một trong những lý do khiến người Nga phải ra tay đến nơi đến chốn. Vậy SpaceX là ai, từ đâu ra, và bằng cách nào có thể phủ bóng đen lên một trong những cơ quan hàng không vũ trụ hùng mạnh và lâu đời nhất thế giới như thế?



Loài người vẫn hằng mơ ước chinh phục vũ trụ. Xưa thì có Từ trái đất đến mặt trăng (Jules Verne – 1865), cho tới siêu phẩm mới đây của Hollywood – bộ phim Interstellar (2014), người ta luôn muốn đặt chân đến những vùng đất xa xôi, mở mang bờ cõi cho Trái đất, biến ngôi sao xa lạ thành thuộc địa của con người.

Song, những mơ ước này bị dập tắt bởi một câu hỏi tầm thường nhất: mất bao nhiêu tiền để đi tới đó?

Ngoại trừ các chương trình hàng không vũ trụ tầm cỡ quốc gia và đa quốc gia, chuyên xài tiền thuế của dân nên không phải nghĩ, thì câu hỏi trên đủ sức làm nản lòng tất cả những người tỉnh táo và có lý trí trên Trái đất. Tất cả, trừ một người – Elon Musk.

Trở thành tỷ phú từ năm 30 tuổi, Elon lập ra công ty SpaceX để thực hiện tham vọng đưa con người đặt chân đến sao Hỏa, xây dựng một căn cứ hậu cần để cung cấp thực phẩm và từ đó phủ xanh miền đất này bằng các giống cây mang từ Trái đất. Sau khi tiến hành những tính toán và nghiên cứu cụ thể, Elon nhận thấy điểm mấu chốt là chi phí vận chuyển hàng hóa và người lên sao Hỏa hiện nay quá đắt đỏ, khiến mọi tham vọng không thể trở thành hiện thực.

Vậy thì phải cắt giảm chi phí, song cắt bằng cách nào? Quay trở lại năm 1969 khi tàu Apollo 11 đưa ba phi hành gia lên Mặt trăng. Trong số đó chỉ 2 người thực sự đáp xuống mặt trăng là Neil Armstrong và Buzz Aldrin, Michael Collins ở lại module điều khiển – lúc đó bay trên quỹ đạo Mặt trăng. Cả 3 người đã trở về Trái đất an toàn.

Để phóng tàu Apollo 11, người ta dùng tên lửa đấy 3 tầng Saturn V, tên lửa lớn nhất từng được chế tạo cho đến nay (2016). Tầng thứ nhất hoạt động trong ba phút đầu tiên, tách khỏi tên lửa và đâm xuống biển. Tầng thứ hai hoạt động trong sáu phút sau đó, bị vứt bỏ và bốc cháy khi quay lại khí quyển Trái Đất. Tầng thứ ba đốt tiếp trong chín phút, sau khi đẩy Apollo sang quỹ đạo chuyển tiếp Mặt trăng, nó rơi vào quỹ đạo mặt trời và trở thành một hành tinh nhân tạo, lang thang đâu đó giữa sao Kim và Trái đất. Tên lửa Saturn, tốn kém 6 tỷ dollars theo thời giá năm 1969, tương đương hơn 35 tỷ hiện nay, là món chi phí chỉ sử dụng một lần.

Trên thực tế, nhiên liệu là thứ duy nhất buộc phải tiêu hao toàn toàn, song vì những nguyên nhân nêu trên, người ta cũng đã vứt bỏ toàn bộ 140 tấn các cấu kiện kim loại khác trên tên lửa đẩy. Quả tình, không phải cả 140 tấn đều bốc cháy, lang thang trong vũ trụ hoặc rơi xuống biển, vì module đổ bộ Trái đất còn nặng 5 tấn, nhưng tiếc thay, không thể dùng nó cho chu trình phóng kế tiếp.

Ý tưởng ở đây là tái sử dụng ở mức nhiều nhất 140 tấn thiết bị này. Và SpaceX hoàn toàn không phải người tiên phong. Các tàu con thoi đã có thể, sau khi hoàn thành công việc trong quỹ đạo, quay trở về Trái đất bằng cách hạ cánh trên đường băng. Hai tên lửa đẩy dùng nhiên liệu rắn cũng được vớt lại từ biển, nơi người ta cho chúng hạ xuống bằng dù. Song việc tái chế chúng – gồm cả tàu con thoi và tên lửa đấy – vẫn còn đắt đỏ và tốn kém.

Nhận thấy chi phí nhiên liệu chỉ chiếm khoảng 0.5% tổng chi phí, các chuyên gia của SpaceX đã tìm cách thu hồi và sử dụng lại phần lớn các cấu kiện của tên lửa đấy, bằng cách đó cắt giảm phí tổn, cũng như rút ngắn thời gian chuẩn bị cho lần phóng tiếp.

Khoa học về tên lửa

Để tính được năng lượng cần thiết đưa vật thể lên quỹ đạo, người ta cần biết chính xác đó là quỹ đạo nào. Ví dụ, trạm vũ trụ ISS bay ở độ cao 400km, được gọi là quỹ đạo gần Trái đất. Các vệ tinh địa tĩnh cách xa hơn nhiều, lên tới 36 ngàn km.

Năng lượng tiêu thụ cũng phụ thuộc vào khối lượng của vật cần đưa lên, và để cho đơn giản, người ta tính trên mỗi kg bay vào một quỹ đạo cho trước. Cụ thể, một kg đưa lên đến trạm ISS sẽ tốn khoảng 34 mega-joules (MJ), bao gồm cả động năng chuyển động (7.7km/s) và thế năng của vật so với mặt đất.

Ngoài khối lượng của module quỹ đạo, người ta còn phải tính đến khối lượng của chính tên lửa và thùng nhiên liệu mà nó mang theo. Các chuyên gia cho biết, mỗi kg tải trọng sẽ cần ít nhất 4.5kg nhiên liệu lỏng hoặc hơn 20kg nhiên liệu rắn để đạt đến quỹ đạo này. Đến giờ các bạn đã hiểu tại sao người ta ưa dùng nhiên liệu lỏng – khối lượng tên lửa đẩy nhỏ hơn nhiều so với dùng động cơ nhiên liệu rắn.

Bí mật của SpaceX

Các tên lửa đẩy của SpaceX vận hành ra sao? Chiếc mới nhất đang được sử dụng là tên lửa loại hai tầng Falcon 9. Mỗi tầng đều lắp các động cơ nhiên liệu lỏng giống nhau – dầu kerosene và oxy lỏng giống như động cơ của Saturn V (một bằng chứng cho thấy hóa học không hề thay đổi trong suốt 50 năm qua!). Tầng thứ nhất mang 9 động cơ – vì thế có tên Falcon 9 – cũng là tầng nặng nhất và tốn kém nhất của toàn bộ hệ thống phóng. Bằng mọi cách, người ta phải thu hồi tầng này trên cạn. Nếu để rơi xuống biển, cú va đập và sự ăn mòn hóa học của nước biển sẽ làm nó trở thành vô dụng.

Song việc đưa tầng tên lửa quay về đất liền sẽ làm hạn chế các lựa chọn khi phóng. Như các bạn biết, biển và đại dương chiếm 71% diện tích bề mặt trái đất, và trong 29% đất liền còn lại, các khu vực núi cao, rừng rậm, đầm lầy, khu dân cư … thảy đều không phù hợp cho việc thu hồi. Vì thế, người ta quyết định chuẩn bị phương án cho tầng tên lửa đẩy hạ xuống một sà lan tự hành (không người lái) thả nổi trên mặt biển.

Sau khi động cơ ngừng hoạt động và tầng một tách ra, nó sẽ quay đầu và hướng về địa điểm hạ cánh bằng cách sử dụng cánh lái trên thân. Các máy tính và bộ điều khiển động cơ sẽ hạ dần tốc độ bằng cách phụt ngược. Vào phút cuối cùng, bốn càng đáp xòe ra, và tầng tên lửa tiếp đất ở tốc độ khoảng 6m/s – cỡ hơn một nửa tốc độ chạy 100m của kỷ lục gia Usain Bolt. Quá trình này hoàn toàn không có sự can thiệp của con người, được hoàn tất bởi máy tính và hệ thống đạo hàng quán tính.

Hạ cánh trên sà lan luôn kèm theo nhiều rủi ro. Càng đáp phải có thể khóa cứng vào sàn – vì mọi rung lắc do sóng biển có thể dễ dàng hạ gục một khối trụ cao bằng tòa nhà 20 tầng, và quả thật đó là điều đã từng xảy ra với một trong những lần hạ cánh trước đây. Nhưng nó cũng tuyệt đối an toàn đối với con người, vì cả sà lan và tầng đẩy đều không cần người điều khiển. Điều này cực kỳ quan trọng với cú đáp trên sao Hỏa, khi mà mọi tín hiệu vô tuyến có thể mất đến 40 phút để nhận được hồi đáp từ Trái đất.

Tài chính

Với tên lửa đẩy Falcon 9, SpaceX đạt tiến bộ nhảy vọt về chi phí thấp. Họ tốn 4.500 USD đưa một  kg hàng hóa lên quỹ đạo tầm thấp. Chiếc Falcon Heavy, theo dự kiến, sẽ hạ chi phí xuống còn dưới 1.800 USD/kg. Mức giá này đủ để đánh bại toàn bộ các đối thủ cạnh tranh trên thị trường, thậm chí tên lửa Trường Chinh của Trung quốc cũng không thể rẻ đến thế.

Họ làm được điều đó bằng cách đơn giản hóa tên lửa đẩy. Ví dụ, chiếc Falcon 9 có 2 tầng đẩy, sử dụng cùng một loại động cơ, một loại nhiên liêu, cùng một đường kính thân, cùng chế tạo bằng vật liệu hợp kim nhôm-liti. Tên lửa đẩy Atlas V, trái lại, sử dụng 3 loại động cơ tên lửa khác nhau cho từng giai đoạn phóng. Hoặc động cơ RD-180 của Nga nổ phóng ban đầu bằng nhiên liệu rắn, sau đó chuyển sang dầu và Oxy lỏng, cuối cùng là Hydro và Oxy lỏng. Dùng tới ba loại động cơ cho một quả tên lửa có thể mang lại hiệu năng cao, song không hề tiết kiệm. Thoạt tiên là chi phí xây dựng nhà máy chế tạo sẽ đội lên gấp 3, sau đó là toàn bộ chi phí vận hành.

Mặt khác, việc tái sử dụng tầng tên lửa vẫn còn nhiều điểm thiếu thuyết phục. Một bằng chứng là SpaceX chưa hề tái sử dụng tầng đẩy từ vụ phóng trước. Người ta cũng chưa từng thấy báo cáo đánh giá mức độ hư hại của tấm cản nhiệt sau khi xuyên qua tầng khí quyển. Phụ thuộc vào đích tới của module quỹ đạo, tốc độ quay lại của tầng đẩy có thể lên tới hơn 8,000km/h – với các vụ phóng lên quỹ đạo địa tĩnh. Việc tấm cản nhiệt bị hư hại có thể là thảm họa cho lần phóng kế tiếp – nhớ rằng tàu con thoi Columbia và toàn bộ phi hành đoàn đã nổ tung trên đường quay lại Trái đất, vì vài viên gốm cách nhiệt đã bung khỏi cánh trong quá trình phóng lên.

Người Nga đang nhìn nhận SpaceX như một đối thủ thực sự trong thị trường hàng không vũ trụ dân dụng. Họ từng ra giá 8 triệu USD cho một quả tên lửa đạn đạo Dnepr-1 (đã tái chế và loại bỏ đầu đạn) khi Elon Musk hỏi mua vào năm 2002, song thương vụ bất thành vì bên mua chỉ trả một nửa mức giá đó. Hơn 10 năm sau, SpaceX đe dọa những hợp đồng phóng vệ tinh béo bở mà Nga đang có trong tay, bằng một hợp đồng tương tự ký với NASA – tuy rằng mới chỉ dừng ở mức vận tải hàng hóa. Trong bối cảnh Nga đang suy yếu về kinh tế, không loại trừ khả năng SpaceX bỏ ra những khoản tiền lớn để săn nhân sự trong lĩnh vực này. Nhớ rằng Nga đang giữ kỷ lục về tên lửa đẩy lớn nhất hiện nay đang hoạt động là Angara A5, đưa được 24.5 tấn lên quỹ đạo tầng thấp. Vị trí thứ hai thuộc về SpaceX Heavy, 22.8 tấn, và có thể trật tự này không tồn lại lâu.

Kết luận

SpaceX đã thiết lập một chuẩn mực mới cho công nghệ hàng không vũ trụ. Sức đẩy lớn, chi phí thấp, công nghệ thu hồi và tái sử dụng, khả năng cất hạ cánh thẳng đứng, thảy đều là những bước tiến vượt bậc. Tuy còn nhiều việc phải làm, Elon Musk đã chứng tỏ một công ty tư nhân hoàn toàn có thể cạnh tranh ngang ngửa với các tập đoàn hàng không - quân sự hùng mạnh, được hậu thuẫn bởi chính phủ.

Năm 1961, Kennedy công bố kế hoạch đưa con người lên Mặt trăng. Tám năm sau đó, lời nói của ông đã trở thành hiện thực. Năm 2016, Musk có kế hoạch đưa con người lên sao Hỏa vào năm 2025. Đằng sau Kennedy là nền kinh tế hùng mạnh nhất thế giới của Mỹ. Còn Musk chỉ là một anh nhà giàu mới nổi, thậm chí còn không phải là người giàu nhất thế giới. Ông ta có thực hiện được kế hoạch của mình hay không? Hay đơn thuần là một cuộc chơi tốn kém sức lực và tiền bạc? Chỉ thời gian mới có câu trả lời xác đáng.

Tham khảo từ techcentral và các trang tin công nghệ.

Friday, January 8, 2016

Choáng váng số lượng các từ chỉ lúa gạo trong tiếng Việt!



Một dân tộc thể hiện mình thông qua ngôn ngữ. Bằng cách xem xét số từ mô tả một vật thể hay hiện tượng, người ta có thể hình dung ra mức độ quan trọng hoặc quen thuộc của chúng trong cuộc sống hàng ngày.

Một nghiên cứu của tờ Washington Post đã đếm số lượng từ mô tả này theo các chủ đề khác nhau trong từng ngôn ngữ. Ví dụ như người Eskimo dùng xấp xỉ 50 từ để mô tả tuyết (snow), có từ để chỉ tuyết rơi mềm mại, và có từ khác để chỉ tuyết phủ đủ dày để đi xe trượt.

https://www.washingtonpost.com/national/health-science/there-really-are-50-eskimo-words-for-snow/2013/01/14/e0e3f4e0-59a0-11e2-beee-6e38f5215402_story.html 

Dân cư vùng Alaska dùng khoảng 70 từ để chỉ băng (ice), ví dụ có từ riêng để chỉ băng tồn tại qua nhiều năm, hay để chỉ lớp băng mỏng mới đóng trên mặt biển, hoặc chỉ loại băng xốp – có nhiều lỗ rỗng  trong phiến băng.

Tác giả bèn tò mò đếm thử xem có bao nhiêu chữ liên quan đến lúa gạo trong tiếng Việt – chính xác là tiếng Kinh. Tuy có một số từ có thể gây tranh cãi và đâu đó có những từ địa phương, số lượng các từ này cho thấy tầm quan trọng của gạo đối với dân tộc ta. Tổng cộng tối thiểu có 24 danh từ liên quan đến lúa gạo, cụ thể như sau:

Thóc
Trấu: vỏ cứng của hạt thóc, bong ra khi xay xát.
Gạo (gạo tẻ)
Gạo nếp
Gạo lứt: gạo xay chưa xát, hoặc xát sơ
Gạo hẩm: gạo biến chất, mục nát
Cám: bột từ lớp vỏ lụa của hạt gạo, bong ra khi xay xát.
Tấm: hạt gạo vỡ đôi khi xay xát.
Mẳn: mảnh vỡ của hạt gạo khi xay xát, nhỏ hơn tấm
Mộng: mầm thóc
Mạ
Lúa
Gié: phần đế và thân của bông lúa trong bẹ lá đòng (sâu cắn gié)
Đòng (đòng đòng): bông lúa khi còn trong nằm trong bẹ lá (lúa đang làm đòng)
Bông lúa
Rơm: phần ngọn cây lúa, cắt cùng với bông lúa khi thu hoạch
Rạ: phần còn lại trên ruộng sau khi thu hoạch
Cốm: gạo non, thường có màu xanh cốm hoặc hơi ngả vàng
Cơm: gạo tẻ nấu chín trong nước
Cơm nếp: cơm nấu bằng gạo nếp
Xôi: gạo nếp hấp (đồ) cách thủy
Cháo: gạo tẻ hoặc gạo nếp ninh nhừ trong nước.
Thính: gạo rang giã nhỏ
Hồ: bột gạo nấu chín sền sệt (Có bột mới gột nên hồ)

Ngoài ra có 8 danh từ chỉ các món ăn / thực phẩm dùng gạo làm nguyên liệu chính – thật ra tương đương với xôi:

Bún: đồ ăn dạng sợi làm từ bột gạo ủ
Mạch nha: làm từ gạo nếp nấu thành xôi và mầm thóc
Bánh đúc: bột gạo ngâm nước vôi trong tạo độ giòn
Rượu nếp: cơm nếp lên men rượu
Mẻ: cơm tẻ lên men chua
Bánh cốm: cốm xào thêm đường
Bánh tro: gạo nếp ngâm trong dung dịch nước tro rồi luộc chín kỹ
Chè bà cốt: cháo ngọt

Chúng ta còn có một tập hợp phong phú các động từ gắn chặt với lúa gạo, ví dụ để chỉ các phương thức chế biến gạo như xay xát giần sàng sảy rê tuốt giã, hoặc phương thức trồng trọt như gieo mạ, cấy lúa, sạ lúa, cầy, bừa, dầm, ải, … hoặc để chỉ thời gian trong năm: vụ chiêm, vụ mùa, hoặc chỉ đơn thuần là người chế biến từ thóc ra gạo: làm hàng xáo.

Kết luận: Đặc trưng lúa nước đã ăn sâu vào ngôn ngữ, thể hiện qua số lượng từ vựng phong phú, mô tả đầy đủ các giai đoạn phát triển của cây lúa và các phụ phẩm, cũng như mô tả các hoạt động liên quan. Cây lúa đã thực sự đóng vai trò cốt yếu trong việc nuôi dưỡng và hình thành dân tộc Kinh – bộ phận dân cư chủ yếu của nước Việt ngày nay.

P.S: rút tít kiểu báo mạng thời hiện đại!

Monday, December 21, 2015

Câu chuyện bánh mì

Hai chiếc bánh mì, mua ở hai nơi khác nhau. Về giá cả, chắc có cao hơn thị trường chút đỉnh, nhưng đều là thuận mua vừa bán. Vậy mà sao chiếc bánh mì mua của người Việt lại khiến mình kém vui hơn chiếc bánh mì mua của người Thái?

Khoảng đầu những năm 2000, tác giả đi công tác ở Bangkok. Nhân một buổi chiều được nghỉ, bèn rủ mấy bạn từ các quốc gia khác đi chơi. Một bạn bảo, nghe nói tour thuyền trên sông hay lắm, thế là cả bọn phóng ra bến thuyền. Sau khi khua chân múa tay một hồi, họ bán cho mỗi thằng một vé. Chẳng biết lịch trình đi những đâu, cả bọn cứ thế mặc áo phao rồi lên ngồi.

Đại để cũng đi xem các chùa chiền nọ kia, cái gì như bảo tàng hàng hải, trong có những chiến thuyền thời Xiêm La còn lại. Chẳng ấn tượng gì lắm, vì thuyền chiến Thái so với châu Âu thì khác nhau một trời một vực. Thuyền đi lòng vòng một hồi thì dừng lại ở bè cá giữa sông. Xung quanh cũng có một vài thuyền du lịch khác ghé vào. Nhìn thấy mọi người đang bẻ bánh mì ném cho ăn, đàn cá quẫy đuôi tung bọt, nom rất là nhộn nhịp.

Đang nghĩ xem bọn khách kia xin bánh mì ở đâu, thì bạn lái thuyền đã rút túi bánh mì ra chào mua. Nhớ là 40 bạt một chiếc, chắc tầm 1USD. Mình nghĩ hơi đắt, song rồi cũng mua một cái, bẻ đôi cho một bạn đi cùng, hai thằng ném vèo cái hết. Bạn kia ném xong thấy cá vẫn ăn, lại quay lại mua một cái khác chia cho mình. Nhìn đàn cá tranh nhau đớp mồi, mình thấy rất là thư thái, chả nghĩ gì đến việc mua cái bánh mì hơi đắt nữa.

Cho đến lần đi Thanh hóa, chừng 10 năm về sau.

Ấy là mình chạy xe trên đường Hồ Chí Minh, thấy có cái biển đề tham quan Suối cá thần ở huyện Cẩm Thủy. Nhân không bận lắm, bèn tạt khỏi quốc lộ, đi sâu vào chừng chục km. Vừa dừng xe ở bãi, bước ra ngoài đã thấy có vài bạn hàng rong bu lại. Cái này bình thường, song có 2 bạn bán bánh mì, bảo, anh mua cái bánh mì chốc vào trong kia cho cá ăn.

Mình nhớ lại vụ ở Bangkok, bèn rút tiền mua luôn 2 cái. Hình như 3-4 ngàn 1 cái, cũng không coi là đắt hay rẻ, lúc đó còn mua thêm mấy quả chuối, định nghỉ trưa ngồi ăn luôn. Tay xách túi bánh mì, tay xách hoa quả, đi lại tung tăng y như một khách du lịch chính hiệu.

Vào đến chỗ có cá thì hỡi ôi, có một cái biển to đùng cấm du khách cho cá ăn, và tóm lại là cấm ném bất kỳ vật gì xuống nước, dù là thức ăn thừa hay đồ rơi vãi. Mình cầm bánh mì trong tay, vẻ mặt chắc rất khó coi – nên một bạn đeo băng bảo vệ mới thẽ thọt ra bảo. Đề nghị anh đừng cho cá ăn, vì đàn cá ăn no là nó chui vào hang hết, chả có cái gì để xem. Chúng tôi ở đây phải canh ghê lắm, chứ hở ra là người ta thi nhau ném đồ ăn xuống.

Ừ thì đành là không ném nữa, nhưng cảm thấy hết sức bực bội, như thể mình bị tụi hàng rong nó lừa. Sao không ai làm cái biển "Cấm cho cá ăn" to như thế này, treo ở chỗ để xe, có phải là du khách đỡ bực mình không. Mấy cái đứa bán bánh mì, chắc là làng xã biết mặt biết tên cả, sao cứ để nó lừa bán cho người ta mãi thế. Dân quân Thanh hóa mà không dẹp nổi mấy cái lẻ tẻ này à – họ vốn giỏi nổi tiếng, từ thời bác Phùng Gia Lộc viết "Cái đêm hôm ấy …" kia mà.

Chưa bao giờ ăn bánh mì với chuối, hôm đó thấy hương vị không tệ chút nào!